Ołów w śrucie, pociskach i sprzęcie wędkarskim

 

Ołów jest od dziesięcioleci powszechnie używany do produkcji amunicji i sprzętu wędkarskiego. Szacuje się, że rocznie z tych źródeł zostaje wprowadzonych do środowiska w UE około 21 000–27 000 ton ołowiu.

Wiadomo, że stosowanie śrutu i pocisków ołowianych albo sprzętu wędkarskiego zawierającego ołów powoduje zatrucie ołowiem u dzikich zwierząt, takich jak ptaki. Pozostałości ołowiu obecne w zwierzynie zabitej przy użyciu amunicji ołowianej mogą mieć również wpływ na zdrowie ludzi. 

 

Ograniczanie ołowiu w amunicji i sprzęcie wędkarskim w ramach REACH – działania poprzednie i bieżące
Prace Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) w zakresie ołowiu w amunicji i sprzęcie wędkarskim trwają od kilku lat i można je podzielić na trzy pakiety robocze. 
 

1. W grudniu 2015 r. Komisja Europejska zwróciła się do ECHA o zbadanie zagrożeń związanych ze stosowaniem ołowianego śrutu na terenach podmokłych i w razie potrzeby przygotowanie wniosku w sprawie ograniczenia. 

  • Kwiecień 2017 r. – ECHA stwierdziła, że stosowanie ołowianego śrutu na terenach podmokłych stwarza ryzyko, które nie było odpowiednio kontrolowane, i opublikowała swój wniosek dotyczący ograniczenia.
  • Czerwiec 2018 r. – ECHA zakończyła prace nad wnioskiem dotyczącym terenów podmokłych przyjęciem opinii komitetów naukowych ECHA ds. Oceny Ryzyka (RAC) i ds. Analiz Społeczno-Ekonomicznych (SEAC) na temat wniosku. 
  • Obecnie wniosek rozpatruje Komisja w celu podjęcia decyzji.
 

2. We wrześniu 2018 r. ECHA opublikowała raport z badania, który zaleca podjęcie dalszych działań w celu uregulowania stosowania ołowiu w amunicji i sprzęcie wędkarskim.

 
3. W lipcu 2019 r. Komisja zwróciła się do ECHA o przeprowadzenie badania w następującym zakresie i w razie potrzeby zaproponowanie ograniczeń:
  • ołów stosowany w śrucie do polowania na ptaki i inne zwierzęta (np. króliki) na obszarach lądowych (tj. poza terenami podmokłymi),
  • ołów stosowany w śrucie do strzelania sportowego na świeżym powietrzu, w tym do treningu (np. strzelanie do rzutek),
  • ołów stosowany w pociskach do polowania na dowolne zwierzęta,
  • ołów stosowany w pociskach do strzelania sportowego na świeżym powietrzu, w tym do treningu (np. strzelanie do celu),
  • ołów stosowany w sprzęcie wędkarskim (ciężarki, przynęty, jigi) do połowów rekreacyjnych,
  • ołów stosowany w sprzęcie do rybołówstwa komercyjnego.
 
Użycie amunicji ołowianej przez wojsko, a także inne jej zastosowania niecywilne, np. w policji, siłach bezpieczeństwa i służbach celnych, są poza zakresem badania. Zastosowania amunicji ołowianej w pomieszczeniach również wyłączone są z badania.
 
ECHA gromadzi informacje do wsparcia swojego badania poprzez zaproszenie do zgłaszania uwag, które trwa od 3 października 2019 r. do 16 grudnia 2019 r. Po zbadaniu przez ECHA dowodów można spodziewać się, że ewentualna dokumentacja dotycząca ograniczeń pojawi się w październiku 2020 r.

 

Czym jest zatrucie ołowiem u dzikich zwierząt i jak do niego dochodzi?

Tylko bardzo niewielka część wystrzelonego śrutu ołowianego trafi w cel. Pozostała część tego zużytego ołowianego śrutu jest rozpraszana w środowisku, gdzie może zostać przypadkowo połknięta przez ptaki, które mylą ją z jedzeniem albo z małymi kamieniami, spożywanymi w celu ułatwienia rozdrabniania pokarmu w żołądkach mięśniowych). Przypadki połknięcia zużytego śrutu ołowianego są powszechne wśród wielu gatunków ptaków wodnych (np. kaczek, gęsi i łabędzi), a także w przypadku innych gatunków ptaków. 

Po połknięciu śrut ołowiany jest szybko mielony na małe cząstki (przez żołądek mięśniowy), co zwiększa jego biodostępność. Wchłanianie ołowiu w przewodzie pokarmowym może w niektórych przypadkach skutkować śmiercią albo subletalnymi działaniami niepożądanymi. Połknięcie pojedynczej śruciny ołowianej wystarczy, aby doprowadzić do śmierci małego ptaka wodnego.

Ponadto gatunki padlinożerne albo drapieżne (takie jak ptaki drapieżne) przypadkowo spożywają fragmenty ołowiu, które są obecne w tkankach ofiary (po zranieniu jej ołowianym śrutem) albo w narządach wewnętrznych dużej zwierzyny (np. jeleniowatych), które są odrzucane po patroszeniu tusz na łowisku. Ta droga narażenia nazywana jest zatruciem wtórnym i jest również znana z tego, że często prowadzi do zatrucia ołowiem dzikich zwierząt. 

Obecnie szacuje się, że w wyniku polowań i strzelania sportowego co roku na tereny podmokłe UE trafia 5000 ton śrutu ołowianego. ECHA oceniła, że prowadzi to do niezamierzonej śmierci z powodu zatrucia ołowiem około miliona ptaków wodnych rocznie w całej UE. 

Ponadto szacuje się, że około 14 000 ton śrutu ołowianego jest wprowadzanych każdego roku do środowisk lądowych. Według bieżących szacunków skutkuje to przypadkową śmiercią od jednego do dwóch milionów ptaków rocznie. 

Kolejne 2000–6000 ton ołowiu jest uwalniane do środowiska wodnego z ciężarków wędkarskich.

 

Jakie są zagrożenia dla zdrowia ludzi?

Narażenie na ołów wiąże się z wieloma negatywnymi skutkami zdrowotnymi, w tym zmniejszoną płodnością, wadami rozwojowymi u niemowląt i dzieci, uszkodzeniem narządów na skutek długotrwałego albo powtarzającego się narażenia oraz nowotworami. Ołów jest wyjątkowo szkodliwy dla rozwoju neurologicznego dzieci. Obecne dowody sugerują, że nie ma progu bezpieczeństwa spożycia ołowiu.

Na podstawie ryzyka wystąpienia klinicznie istotnych skutków u niemowląt, dzieci i kobiet w ciąży Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) zalecił niegdyś (EFSA 2010) zmniejszenie narażenia na ołów ze źródeł pokarmowych i niepokarmowych. 

Ostatnie badania sugerują, że zwierzyna postrzelona amunicją ołowianą może zawierać mikroskopijne fragmenty ołowiu, których nie da się usunąć podczas przygotowania. Praktyka wycinania i odrzucania mięsa z kanału wokół rany albo usuwania osadzonych fragmentów ołowiu nie jest wystarczająca do usunięcia całego ołowiu obecnego w mięsie. 

Każde zmniejszenie narażenia na ołów w pożywieniu zmniejszy zagrożenie dla zdrowia ludzi, zwłaszcza dzieci i dorosłych, którzy regularnie spożywają dziczyznę. Kilka agencji żywnościowych w państwach członkowskich UE zaleca obywatelom umiarkowane spożywanie zwierzyny postrzelonej ołowiem, w tym francuska Agencja ds. Bezpieczeństwa Sanitarnego Żywności, Środowiska i Pracy (ANSES), która odradza ogółowi społeczeństwa spożywanie zwierzyny zabitej amunicją ołowianą częściej niż trzy razy w roku, a dzieciom i kobietom w ciąży radzi w ogóle nie spożywać takiej zwierzyny.

Nie ma dowodów na to, że spożywanie ryb złowionych przy użyciu ołowianego sprzętu spowoduje narażenie na ołów drogą pokarmowa. Jednak praktyka własnoręcznego odlewania sprzętu wędkarskiego zawierającego ołów zyskała ostatnio na popularności wśród niektórych wędkarzy. W przypadku podjęcia tego działania bez odpowiednich środków ochrony indywidualnej albo wentylacji istnieje ryzyko narażenia na opary i pyły zawierające ołów. Taka działalność może również stanowić zagrożenie dla innych członków gospodarstwa domowego, na przykład z powodu niewystarczającej wentylacji albo niewłaściwego umieszczenia zanieczyszczonego sprzętu.

 

Czy istnieją alternatywy dla ołowiu w amunicji i sprzęcie wędkarskim?

Ograniczenie stosowania amunicji zawierającej ołów nie jest nowym zjawiskiem. Wiele państw członkowskich UE albo regionów w państwach członkowskich już wprowadziło zakazy. Przykład krajów, w których ten zakaz obowiązuje, pokazuje, że myśliwi i strzelcy sportowi są w stanie dostosować się do korzystania z alternatyw bez istotnych problemów związanych z rykoszetami i kwestiami bezpieczeństwa.
 
Skuteczność śrutu stalowego (z miękkiego żelaza) znacznie się poprawiła od czasu jego wprowadzenia. Badania terenowe wykazały, że myśliwi używający śrutu stalowego mogą osiągnąć takie same wyniki jak w przypadku śrutu ołowianego. Skuteczna odległość strzału dla współcześnie używanego śrutu stalowego jest zgodna z zasięgiem, w którym zwykle poluje się na ptactwo. Jednak w przypadku niektórych gatunków większych ptaków wodnych, takich jak gęsi, może być wymagana strzelba dopasowana do wysokowydajnych nabojów z pociskami stalowymi.
 
Z badań wynika, że rykoszet występuje zarówno w przypadku śrutu ze stali, jak i z ołowiu. Przykład z Danii, a także badania z Niemiec wskazują, że nie ma zwiększonego ryzyka wypadków ani obrażeń spowodowanych rykoszetem przy użyciu śrutu stalowego w porównaniu z ołowianym.
 
Pociski na bazie bizmutu albo wolframu również są alternatywą dla ołowiu i mają tę zaletę, że można je stosować w dowolnej strzelbie, w tym w strzelbach zabytkowych, które mogą nie nadawać się do użycia ze stalą.
 
Badania pokazują, że skuteczność pocisków bezołowiowych jest taka sama jak pocisków ołowianych. Co więcej, badania wykazały, że szybkie i etyczne zabijanie zwierząt podczas polowań może być zapewnione za pomocą bezołowiowych alternatyw.
 
Bezołowiowa amunicja do karabinków jest dostępna na rynku europejskim w rozmaitych kalibrach, odpowiednich do większości polowań na terenie Europy. Jak wskazano w raporcie z badania ECHA, co najmniej 13 dużych europejskich firm produkuje pociski bezołowiowe do karabinków różnych kalibrów. Badania terenowe w Niemczech wykazały, że stosowanie amunicji bezołowiowej może być tak samo skuteczne jak polowanie z amunicją zawierającą ołów. 
 
Nowe rozwiązania w sprzęcie wędkarskim pokazały również, że alternatywy dla ołowianych ciężarków i obciążników są dziś bardziej dostępne.

 

Czy alternatywne rozwiązania są droższe?

Bezołowiowe naboje śrutowe nadają się do wszystkich rodzajów polowań i strzelania oraz są powszechnie dostępne w UE. 

Aktualne ceny śrutu ze stali i ołowiu są porównywalne. Naboje śrutowe na bazie bizmutu i wolframu – obecnie produkowane, sprzedawane i używane w znacznie mniejszych ilościach – są około czterech do pięciu razy droższe niż naboje ołowiane i prawdopodobnie pozostaną droższe zarówno od nich, jak i od nabojów stalowych.
 
Badania wykazały, że pociski bezołowiowe kosztują nieco więcej, ale nie będzie to raczej powodowało zmniejszenia zainteresowania takimi pociskami.

 

Czy strzelby i karabinki będą wymagały wymiany?

Dostępne dowody, w tym przedstawione przez głównych producentów strzelb, sugerują, że chociaż mogą pojawić się pewne przypadki, w których strzelba musiałaby zostać wymieniona, standardowy śrut stalowy może być stosowany w każdej certyfikowanej, standardowej strzelbie. Ładunki z bizmutu i wolframu, mimo że droższe, można z powodzeniem zastosować w każdej strzelbie.

Myśliwi używający stalowego śrutu muszą zastosować zasadę dwóch i wybrać pocisk o dwa rozmiary mniejszy, aby uzyskać energię równoważną ołowiowi na śrucinę. Do polowania na gęsi i ptaki o podobnym albo większym rozmiarze wymagana jest większa energia śruciny, co może wymagać użycia wysokowydajnych nabojów ze śrutem stalowym. O ile nie jest ona oznaczona lilijką, zaleca się sprawdzenie u rusznikarza, czy strzelba jest przystosowana do wysokowydajnych nabojów ze śrutem stalowym.

Dowody wskazują, że – podobnie jak w strzelbach – w większości nowoczesnych karabinków można użyć odpowiedniej amunicji alternatywnej.

 

Wniosek ECHA dotyczący ograniczenia stosowania śrutu ołowianego na terenach podmokłych

Proponowane ograniczenie dotyczy zakazu używania śrutu ołowianego na terenach podmokłych w całej UE. Regulacje na poziomie UE zharmonizowałyby przepisy krajowe, które są już stosowane w różnych formach w 24 państwach członkowskich UE, i wprowadziłyby nowe przepisy w czterech państwach członkowskich UE.

Wniosek w sprawie ograniczeń (dokumentacja z załącznika XV) został złożony w kwietniu 2017 r., a w sierpniu 2018 r. ECHA przesłała do Komisji Europejskiej opinię swoich komitetów naukowych na temat wniosku.

W opinii tej wskazano, że zalecane jest ograniczenie używania śrutu ołowianego na terenach podmokłych w celu zmniejszenia narażenia na dużą skalę na ołów (przez połknięcie zużytych śrucin ołowianych) wielu gatunków ptaków żyjących na terenach podmokłych. Oszacowano, że około miliona ptaków terenów podmokłych umiera w UE każdego roku w wyniku zatrucia ołowiem, pomimo obowiązujących w wielu państwach członkowskich przepisów i umowy międzynarodowej (AEWA) w sprawie ochrony ptaków terenów podmokłych.

AEWA wymaga również, aby stopniowo zaprzestawać stosowania śrutu ołowianego na terenach podmokłych. Ograniczenie było niezbędne do wdrożenia istniejącego zobowiązania AEWA i harmonizacji ustawodawstwa w całej UE.

Komisja przygotowuje swój wniosek na podstawie opinii komitetów ECHA. Wniosek Komisji dotyczący zmiany załącznika XVII do REACH zostanie poddany pod głosowanie państw członkowskich w komitecie REACH, po czym nastąpi okres kontroli ze strony Parlamentu Europejskiego i Rady.

Planned timetable for restriction proposal for lead in shot in terrains other than wetland, other ammunition and fishing tackle

 

Future timings are tentative

  Lead in shot in terrains other than wetland, other ammunition and fishing tackle
Intention to prepare restriction dossier 3 October 2019
Call for evidence 3 October 2019 –
16 December 2019
Submission of restriction dossier October 2020 (expected)
Public consultation of the Annex XV dossier (if conformity is passed) December 2020
RAC opinion September 2021
Draft SEAC opinion September 2021
Public consultation on draft SEAC opinion September 2021 –
November 2021
Combined final opinion submitted to the Commission January 2022
Draft amendment to the Annex XVII (draft restriction) by Commission Within 3 months of receipt of opinions
Discussions with Member State authorities and vote Spring/summer 2022
Scrutiny by Council and European Parliament Before adoption (3 months)
Restriction adopted (if agreed) End of 2022

Categories Display